Xarici diplom və sertifikatların tanınması nə deməkdir?
Xarici diplom və sertifikatların tanınması mövzusu son illərdə Azərbaycanda yaşayan insanlar üçün getdikcə daha аktuallaşır. Qloballaşma, sərhədlərin açılması, onlayn təhsil imkanlarının artması bir çox gənci və peşəkarı xaricdə təhsil almağa təşviq edir. Amma əsas sual budur: xarici diplom və sertifikatlar ölkəmizdə tanınırmı? Qısa cavab – bəli, tanınır. Amma bu “bəli”nin arxasında kifayət qədər şərt, qayda və prosedur dayanır.
Xarici diplom dedikdə, Azərbaycan Respublikasından kənarda yerləşən ali və orta ixtisas təhsil müəssisələrində əldə edilən rəsmi təhsil sənədi nəzərdə tutulur. Bu diplomun ölkə daxilində hüquqi qüvvəyə malik olması üçün tanınma (nostrifikasiya) prosesindən keçməsi vacibdir. Tanınma prosesi diplomun real, etibarlı və ekvivalent olmasını təsdiqləyir. Yəni, sənin xaricdə oxuduğun ixtisas Azərbaycandakı uyğun ixtisasla müqayisə olunur və uyğunluq dərəcəsi müəyyən edilir.
Sertifikatlar isə bir az fərqli mövzudur. Sertifikatlar adətən qısamüddətli təlimlər, kurslar, beynəlxalq proqramlar və ya peşəkar bacarıqları təsdiqləyən sənədlərdir. Xarici sertifikat anlayışı çox genişdir – dil sertifikatlarından tutmuş İT, layihə idarəçiliyi, maliyyə və marketinq sertifikatlarına qədər. Bu sertifikatların tanınması daha çox işəgötürənlərin və sahə üzrə qurumların qərarından asılı olur.
Azərbaycanda xarici diplom və sertifikatların tanınması hüquqi çərçivəyə əsaslanır. Bu çərçivə beynəlxalq müqavilələr, milli qanunvericilik və aidiyyəti dövlət qurumlarının normativ aktları ilə tənzimlənir. Yəni bu proses kiminsə şəxsi fikrinə yox, konkret qaydalara söykənir. Əgər sən xaricdə təhsil almısansa və gələcəkdə bu diplomla Azərbaycanda işləməyi düşünürsənsə, tanınma anlayışını dərindən başa düşmək sənin üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanda xarici diplomların tanınması prosesi
Azərbaycanda xarici diplomların tanınması prosesi ilk baxışdan mürəkkəb görünsə də, əslində addım-addım izləndikdə olduqca məntiqlidir. Bu prosesin əsas məqsədi ölkəyə gətirilən təhsil sənədlərinin keyfiyyətini və etibarlılığını qorumaqdır. Yəni dövlət deyir ki, “harada oxumağından asılı olmayaraq, sənin bilik və bacarıqların bizim standartlara uyğun olmalıdır”.
Hazırda xarici diplomların tanınması ilə bağlı əsas səlahiyyət Elm və Təhsil Nazirliyinə məxsusdur. Müraciətlər əsasən elektron sistem üzərindən qəbul edilir. Bu da prosesi həm şəffaf, həm də daha sürətli edir. Müraciət zamanı diplomun özü, diplom əlavəsi (transkript), şəxsiyyət vəsiqəsi, təhsil müddətini təsdiqləyən sənədlər və bəzi hallarda universitetin akkreditasiyasını göstərən məlumatlar tələb olunur.
Proses zamanı bir neçə əsas meyar nəzərə alınır. Birincisi, təhsil aldığın ali məktəbin rəsmi akkreditasiyası. Əgər universitet öz ölkəsində tanınmırsa, diplomun da Azərbaycanda tanınması demək olar ki, mümkünsüzdür. İkincisi, təhsil formasıdır. Əyani, qiyabi, distant – bu detallar çox önəmlidir. Xüsusilə distant təhsil diplomları ilə bağlı Azərbaycanda daha ciddi yoxlamalar aparılır.
Tanınma prosesi bəzən bir neçə ay çəkə bilər. Bu müddətdə diplomun ekvivalentliyi araşdırılır, ixtisas uyğunluğu qiymətləndirilir və lazım gəldikdə əlavə imtahan və ya müsahibə təyin oluna bilər. Bəli, bu bir az yorucu səslənir. Amma unutma ki, bu proses sənin gələcək karyeran üçün bir növ “təhlükəsizlik filtri” rolunu oynayır.
Əgər hər şey qaydasındadırsa, sonda sənə rəsmi tanınma haqqında qərar təqdim olunur. Bu qərar ilə sən həm dövlət sektorunda, həm də özəl sektorda diplomunu rahatlıqla istifadə edə bilirsən. Yəni xaricdə təhsil almaqla qazandığın illər və əziyyət boşa getmir.
Xaricdə təhsil alan azərbaycanlılar üçün əsas tələblər
Xaricdə təhsil almaq bir çox azərbaycanlı gəncin arzusudur. Yeni ölkə, fərqli mədəniyyət, keyfiyyətli təhsil – hamısı çox cəlbedici səslənir. Amma bu arzunun sonunda “Azərbaycanda diplomum tanınacaqmı?” sualı dayanır. Məhz buna görə də xaricdə təhsil almadan öncə bəzi əsas tələbləri bilmək şərtdir.
Ən vacib tələb ali məktəbin akkreditasiyasıdır. Yəni seçdiyin universitet həmin ölkənin rəsmi təhsil orqanları tərəfindən tanınmalıdır. Bəzi universitetlər var ki, çox gözəl saytları, cəlbedici reklamları olur, amma rəsmi statusları yoxdur. Belə hallarda əldə edilən diplom Azərbaycanda tanınmaya bilər. Buna görə də universitet seçimi zamanı təkcə qiymətə və ya qəbul şərtlərinə yox, rəsmi tanınmaya diqqət yetirmək lazımdır.
Digər mühüm məsələ təhsil forması və müddətidir. Azərbaycanda əyani təhsil daha üstün hesab olunur. Qiyabi və distant təhsil diplomları isə əlavə yoxlamalara məruz qalır. Təhsil müddəti də uyğun olmalıdır. Məsələn, bakalavr pilləsi üçün 3–4 il, magistratura üçün isə adətən 1–2 il tələb olunur. Bundan daha qısa müddətdə verilən diplomlar şübhə yarada bilər.
Diplom əlavəsi və transkriptlər də çox önəmlidir. Bu sənədlər sənin hansı fənləri keçdiyini, neçə kredit topladığını və ümumi akademik yükünü göstərir. Tanınma zamanı bu məlumatlar Azərbaycandakı oxşar proqramlarla müqayisə edilir. Əgər ciddi uyğunsuzluq varsa, əlavə şərtlər qoyula bilər.
Bir sözlə, xaricdə təhsil almaq sadəcə getmək və oxumaqdan ibarət deyil. Bu, əvvəlcədən planlaşdırılmalı, araşdırılmalı və düşünülmüş bir qərar olmalıdır. Əks halda, diplomun ölkəyə qayıdanda sənə gözlədiyin faydanı verməyə bilər.
Xarici sertifikatların Azərbaycanda keçərliliyi
Xarici sertifikatlar mövzusu Azərbaycanda yaşayan insanlar üçün bəzən diplomdan da daha aktual olur. Çünki hər kəs illərlə universitet oxumağa vaxt tapmır və ya artıq ali təhsili olsa belə, əlavə bacarıqlar qazanmaq istəyir. Bu nöqtədə beynəlxalq sertifikatlar ön plana çıxır. Amma burada da eyni sual yaranır: xarici sertifikatlar Azərbaycanda tanınırmı?
Qısa desək, xarici sertifikatların tanınması diplomlar kimi mərkəzləşdirilmiş dövlət proseduruna bağlı deyil. Yəni sertifikat üçün ayrıca “nostrifikasiya” prosesi yoxdur. Sertifikatın dəyəri əsasən onu verən qurumun nüfuzuna, beynəlxalq tanınmasına və sertifikatın hansı sahəyə aid olmasına görə müəyyən edilir. Məsələn, IELTS, TOEFL kimi dil sertifikatları Azərbaycanda demək olar ki, hər yerdə qəbul olunur. Eyni sözləri Cisco, Microsoft, Google, AWS, PMP, ACCA kimi peşəkar sertifikatlar haqqında da demək olar.
İT sahəsində çalışanlar üçün xarici sertifikatlar xüsusilə önəmlidir. Bir çox Azərbaycan şirkəti artıq diplomdan çox real bacarıqlara və bunu təsdiqləyən sertifikatlara baxır. Məsələn, bir proqramçı üçün xarici universitet diplomu yox, beynəlxalq İT sertifikatları daha cəlbedici görünə bilər. Çünki bu sertifikatlar konkret bacarığı sübut edir və qlobal standartlara uyğundur.
Digər tərəfdən, bütün sertifikatlar eyni səviyyədə qəbul edilmir. Sosial şəbəkələrdə və ya şübhəli platformalarda verilən “3 günlük kurs sertifikatı” ciddi qəbul olunmur. İşəgötürənlər daha çox tanınmış platformalara – Coursera, edX, Udemy Business, LinkedIn Learning kimi mənbələrə diqqət yetirir. Amma burada da əsas məsələ sertifikatın hansı bacarığı verdiyi və real iş təcrübəsində necə istifadə olunduğudur.
Dövlət sektorunda isə vəziyyət bir az fərqlidir. Dövlət qurumları əsasən diplomlara üstünlük verir və sertifikatlar əlavə üstünlük kimi qəbul olunur. Yəni xarici sertifikat sənin biliklərini gücləndirə bilər, amma təkbaşına rəsmi vəzifə üçün kifayət etməyə bilər. Buna baxmayaraq, sertifikatlar CV-ni gücləndirən, səni digərlərindən fərqləndirən çox ciddi faktordur.
Ən çox rast gəlinən problemlər və imtina səbəbləri
Xarici diplom və sertifikatların tanınması prosesində hər şey həmişə ideal getmir. Azərbaycanda bu sahədə ən çox rast gəlinən problemlər və imtina səbəbləri var ki, bunları bilmədən xaricdə təhsil almaq böyük risk ola bilər. Çünki insan illərini, pulunu və enerjisini sərf edir, amma sonda gözlədiyi nəticəni ala bilmir.
Ən yayğın problem akkreditasiyası olmayan universitetlərdir. Bəzi ölkələrdə fəaliyyət göstərən “kağız üzərində universitetlər” var ki, rəsmi tanınmaları yoxdur. Bu tip ali məktəblər adətən asan qəbul, qısa müddət və ucuz təhsil vəd edir. Amma nəticədə bu diplomlar Azərbaycanda tanınmır. Təəssüf ki, bu tələyə düşən azərbaycanlıların sayı az deyil.
Digər ciddi problem distant və qiyabi təhsillə bağlıdır. Xüsusilə pandemiyadan sonra onlayn təhsil çox yayılıb. Amma Azərbaycanda hələ də distant təhsil diplomlarına yanaşma ehtiyatlıdır. Əgər təhsil aldığın proqram tamamilə onlayndırsa və praktiki məşğələlər tələb etmirsə, tanınma zamanı çətinlik yarana bilər. Bu isə o deməkdir ki, distant təhsil almadan öncə mütləq gələcək tanınmanı düşünmək lazımdır.
Sənəd uyğunsuzluqları da imtina səbəbləri arasındadır. Diplom əlavəsinin olmaması, kredit sisteminin qeyri-müəyyənliyi, təhsil müddətinin qısa göstərilməsi kimi detallar prosesə mənfi təsir edir. Bəzən diplomda yazılan ixtisas adı ilə real tədris proqramı uyğun gəlmir. Bu halda əlavə imtahan və ya ixtisas uyğunluğu ilə bağlı qərar verilə bilər.
Bütün bu problemlərin ortaq nöqtəsi məlumatsızlıqdır. İnsanlar çox vaxt əvvəlcədən araşdırma aparmadan qərar verirlər. Halbuki bir az araşdırma, rəsmi mənbələrə baxmaq və riskləri dəyərləndirmək bu problemlərin böyük hissəsinin qarşısını ala bilər.
Xarici diplomun tanınmasının üstünlükləri
Xarici diplomun Azərbaycanda tanınması təkcə kağız üzərində bir sənəd demək deyil. Bu, real həyatda karyera, gəlir və inkişaf baxımından çox ciddi üstünlüklər yaradır. Əgər diplomun tanınıbsa, bu artıq sənin beynəlxalq standartlara uyğun təhsil aldığını göstərir və bu, iş bazarında böyük üstünlükdür.
Ən böyük üstünlük karyera imkanlarıdır. Xarici diplomu tanınan bir şəxs həm dövlət sektorunda, həm də özəl sektorda daha rahat iş tapa bilir. Xüsusilə beynəlxalq şirkətlər və xarici kapitallı müəssisələr xaricdə təhsil almış mütəxəssislərə daha çox üstünlük verir. Çünki bu insanlar adətən fərqli düşüncə tərzinə, dil biliklərinə və daha geniş dünyagörüşünə malik olur.
Dövlət sektorunda da xarici diplomun rolu böyükdür. Müəyyən vəzifələr üçün xaricdə təhsil almış və diplomu tanınmış şəxslər üstünlük əldə edə bilir. Bundan əlavə, bəzi sahələrdə – tibb, mühəndislik, hüquq, akademik fəaliyyət – xarici diplom ciddi prestij sayılır.
Maaş məsələsində də fərq hiss olunur. Statistik olaraq, xaricdə təhsil almış və diplomu tanınmış şəxslərin əməkhaqqı daha yüksək olur. Çünki işəgötürən bu təhsili əlavə dəyər kimi görür. Sən təkcə yerli biliklərlə yox, qlobal təcrübə ilə işə başlayırsan.
Ən vacib üstünlüklərdən biri isə şəxsi inkişafdır. Xaricdə təhsil sadəcə dərs oxumaq deyil. Bu, fərqli mühitdə yaşamaq, problemləri təkbaşına həll etmək, yeni insanlarla ünsiyyət qurmaq deməkdir. Diplomun tanınması isə bu təcrübənin rəsmi şəkildə dəyərləndirilməsi anlamına gəlir.
Xaricdə təhsil almağı planlaşdıranlar üçün tövsiyələr
Əgər sən də xaricdə təhsil almağı düşünürsənsə, emosiyalarla yox, planla hərəkət etmək çox vacibdir. Çünki düzgün planlama gələcəkdə diplomunun tanınması və uğurlu karyera üçün əsas rol oynayır. İlk və ən vacib tövsiyə – universitet seçimini ciddi araşdırmaqdır. Universitetin rəsmi saytına baxmaq kifayət deyil, onun dövlət tərəfindən tanınıb-tanınmadığını yoxlamaq lazımdır.
İkinci tövsiyə təhsil formasına diqqət etməkdir. Əyani təhsil hər zaman daha təhlükəsiz seçimdir. Əgər distant və ya hibrid təhsil düşünürsənsə, bunun Azərbaycanda tanınma ehtimalını əvvəlcədən araşdır. Rəsmi qurumların mövqeyi zamanla dəyişə bilər, amma risk faktoru həmişə qalır.
Sertifikat məsələsində isə keyfiyyətə üstünlük ver. Bir sertifikat almaqdansa, sahən üzrə həqiqətən dəyərli olan sertifikatları seç. Sertifikatın sənə real bacarıq qazandırıb-qazandırmadığını düşün. Çünki iş bazarında kağızdan çox bacarıq danışır.
Digər önəmli məqam sənədləri düzgün və tam şəkildə saxlamaqdır. Diplom, transkript, təhsil müqaviləsi, təhsil müddətini sübut edən sənədlər – hamısı gələcəkdə lazım ola bilər. “Onsuz da lazım olmaz” deyə düşünmək böyük səhvdir.
Unutma ki, xaricdə təhsil investisiyadır. Bu investisiyanın geri dönüşü isə sənin doğru qərarlarından asılıdır. Düzgün seçimlər etdikdə xarici diplom və sertifikatlar sənin üçün qapıları açan açara çevrilə bilər.
Nəticə və ümumi dəyərləndirmə
Beləliklə, sualımıza yenidən qayıdaq: xarici diplom və sertifikatlar ölkəmizdə tanınırmı? Cavab aydındır – bəli, tanınır. Amma bu tanınma avtomatik deyil və müəyyən şərtlərə bağlıdır. Xarici diplomun tanınması üçün ali məktəbin akkreditasiyası, təhsil forması, müddəti və sənədlərin uyğunluğu əsas rol oynayır. Sertifikatlar isə daha çox bazar yönümlüdür və işəgötürənlərin yanaşmasından asılıdır.
Xaricdə təhsil böyük fürsətdir, amma bu fürsət düzgün planlaşdırılmadıqda riskə çevrilə bilər. Məlumatlı olmaq, rəsmi mənbələrə güvənmək və emosional qərarlardan uzaq durmaq bu yolun ən vacib qaydalarıdır.
Əgər sən xaricdə təhsil alıb geri qayıtmaq və ya xarici sertifikatlarla karyeranı gücləndirmək istəyirsənsə, indidən doğru addımlar at. Çünki düzgün tanınan diplom və sertifikat sənin gələcəyini formalaşdıran ən güclü alətlərdən biri ola bilər.